Þar sem æfi séra Matthíasar Jochumssonar hefur ekki enn verið rannsökuð né æfisaga hans skrifuð er þekkingin á sögu hans, sem markar mikilvægan þátt í trúar- og menningarsögu þjóðarinnar, sárlega takmörkuð, og byggir á sjálfsæfisögu hans og útgefnum bréfum en ekki vitrænni samantekt eða mati á áhrifum hans.

Matthías Jochumsson var lykilpersóna í trúar- og menningarlífi Íslands á árunum 1874-1920, sem ritstjóri, mikilvirkur greinahöfundur, þjóðskáld, afkastamikill þýðandi heimsbókmennta, leikritahöfundur og síðast en ekki síst ,,huggari´´þjóðar sem enn bjó við skelfileg kjör, á öld efahyggju í trúmálum sem leysti upp aldagamla heimsmynd.

Hann orti marga bestu sálma þjóðarinnar og ógrynni minningarljóða og erfiljóða. Hann vann ötullega að því í sálmum sínum, fyrirlestrum, greinaskrifum og bak við tjöldin að koma á framfæri nýjum trúarhugmyndum sem samræmdust tíma biblíurannsókna.

Matthías var úthrópaður fyrir guðlast en lifði það 85 ára gamall að verða sæmdur heiðursdoktorsnafnbót í guðfræði við Háskóla Íslands, svo mikið höfðu tímarnir breyst frá því hann hóf baráttu sína fyrir siðbót kirkjunnar.

Hann var frumkvöðull í því að ráðast gegn bókstafstrú og gömlum trúarkreddum og draga þannig úr spennunni milli vísinda og trúar. Hann vann mikilvægt verk í því að gera íslenska kristni víða og umburðarlynda og færa hana í nútímabúning, og átti mikinn þátt í því að miklu stærri hluti fólks telur sig nú trúaðan eða er sáttur við trúarhefðina hér á landi en í nágrannalöndunum. Saga hans mun hjálpa þjóðinni að endurmeta trúararf sinn og jafnvel örva ,,heilastöð trúarinnar´´ sem samkvæmt nýlegum fréttum hefur nú verið kortlögð á rannsóknarstofu í Bandaríkjunum.

Guðrún Runólfsdóttir, þriðja og síðasta
kona Matthíasar og móðir barna hans

Þótt Matthías hefði lítið gert annað en að semja þjóðsöng Íslendinga og vinsælasta leikrit allra tíma hér á landi (Útilegumennina) nægði það eitt til þess að gefa ævisögu hans gildi, en eftir hann liggur gífurlegt magn texta, í þýðingum, kvæðum, blaðagreinum, sjálfsæfisögu, ferðasögu, bréfasöfnum, leikritum og sálmum. Á þjóðhátíðinni 1874 varð Matthías Jochumsson stjarna, var fenginn til að yrkja minni konungs og Lofsöngur hans sem varð þjóðsöngur Íslendinga 1918 var þá frumfluttur við hátíðamessu í dómkirkjunni.

Matthíasi var fyrirgefið áhugaleysi á stjórnmálum þjóðfrelsis á ritstjórnarárunum 1874-1880, því að hann var svo mikilvægur liðsmaður í hinum ,,trúar´´þáttum sjálfstæðisbaráttunnar: trúnni á tunguna, skáldskapinn, söguna og guð. Mæddur af lestri heimspekirita sem boðuðu algjöra efnishyggju orti hann eins og kraftaskáld í sig og aðra þá trú að guð væri þrátt fyrir allt einhvernveginn til. Það væri galdur í lífinu og trúarleg skynjun, hrein efnishyggja væri bæði dapurleg og óholl og jafnvel óskynsamleg.

Núna við upphaf 21. aldar, þegar Grænland og Færeyjar eru aumir botnlangar út úr Danmörku og málskúffur í sjálfstæðisbaráttu, virkar sjálfstæði Íslands sem kraftaverk. Það sem blés kynslóð Matthíasar (1835-1920) móð í brjóst er orðið fjarlægt og óskiljanlegt. Í sögu hans skerast nokkrar helstu átakalínur þessara mikilvægu tíma: trú/guðleysi; frelsi/kristilegt líferni; hægfara sjálfstæði/Danahatur; lágmenning/hámenning; samúð/fordæming á Vesturförum; stærð/smæð Íslendingsins.

Í heimildum til sögu Matthíasar er þessi arfur krökkur af lífi: Matthías var að mörgu leyti á skjön við menntaelítuna hér, og var nógu hvatvís til að halda sinni eigin sannfæringu sem er að ýmsu leyti nær ríkjandi skoðunum núna en í samtíma hans: hann elskaði Dani og þoldi ekki hatrið og þröngsýnina í róttækum armi sjálfstæðisstjórnmálanna; var maður alþýðunnar; boðaði trú á óskilgreindan mátt sem væri sýnilegastur í náttúrunni en ætti heima innan víðsýnnar kirkju þótt kristni þætti hallærisleg meðal upplýstra manna og skálda; hann skildi drauminn um betra líf í Ameríku þegar rétt þótti að leggjast gegn landflóttanum; hann stundaði óblessað kynlíf milli eiginkvenna þrátt fyrir hempuna; hann kom fram við erlend stórmenni eins og jafningja og náði að heilla þá: fékk stórfé í London til að boða Únítaratrú hér á landi og stofna Þjóðólf, skrifaðist á við Georg Brandes og mörg fleiri andans stórmenni.

En í afstöðunni til viðkvæmra mála samtímans eins og þessara var hann tvístígandi, því það er erfitt að standa gegn rótgrónum og/eða ríkjandi hugmyndum. Þess vegna eru bréf hans og önnur skrif svo góðar heimildir um tímabilið.

Þórunn Valdimarsdóttir sagnfræðingur

2002